Özet

İstanbul Finans Merkezi (“İFM”) kurulduğu günden bu yana, proaktif bir vizyonla, bölgede yer alacak katılımcılara vergisel teşvikler sağlanması yanında, sunulan operasyonel kolaylıklara her geçen gün bir yenisi daha eklenerek küresel bir cazibe merkezi olma yönünde hızla ilerlemektedir. Bu kapsamda son olarak bölgede yer alan katılımcılara diledikleri döviz cinsinden defter ve kayıtlarını tutabilme imkanı sağlanmıştır.

Anahtar Kelimeler: İstanbul Finans Merkezi, Defter Kayıtları, Yabancı Para Birimi, Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası, Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği

I. GİRİŞ

Finans alanında uluslararası piyasalarla entegrasyon ve etkin bir ekosistem sunma amacıyla yola çıkan İstanbul Finans Merkezi, kısa vadede bölgesel, orta vadede ise küresel bir merkez olmayı hedeflemekte ve bu doğrultuda kamu ve özel sektör bankalarını, portföy yönetim şirketlerini, aracı kurumları, sigorta şirketlerini, profesyonel hizmet şirketlerini uluslararası transit ticaret firmaları ile farklı kategorilerden ulusal ve uluslararası finansal kuruluşları bir araya getirmektedir.

Bu vizyon doğrultusunda bölgede yer alacak katılımcılara çeşitli vergi teşvikleri ile operasyonel avantajların sunulmasının yanında, zaman içinde yeni imkan ve kolaylıklar sağlanması kapsamında, söz konusu katılımcılara tercih edecekleri yabancı para birimi cinsinden defter kayıtlarını tutabilmelerine imkan tanınarak raporlamalarını daha sağlıklı yapabilmeleri, ana merkezleri ile ortak para birimi üzerinden entegrasyonlarının sağlanması amaçlanmaktadır. Yine bu imkanı kullanan katılımcılar Türk Lirası ile defter kayıtlarını tutan kurumlara kıyasla, kur farkının değişiminden kaynaklı oluşan kanunen kabul edilmeyen giderlerin doğurduğu ek vergi yüklerini de en aza indirebileceklerdir.

Bölgede yer alan katılımcılardan dileyenlerin, tutmak zorunda oldukları defterler ile düzenleyecekleri belgelerin yabancı para birimiyle tutulabilmesi ve düzenlenebilmesine ilişkin 7412 sayılı İstanbul Finans Merkezi Kanunu¹ (“Kanun”) ile Hazine ve Maliye Bakanlığına (“Bakanlık”) verilen yetki çerçevesinde, ilgili Bakanlık tarafından 569 Sıra No.lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği² (“Tebliğ”) yayınlanmış olup, uygulamanın 2025 hesap döneminden itibaren başlamasına yönelik usul ve esaslar belirlenmiştir. Söz konusu Tebliğ ile getirilen uygulama usul ve esaslarına yazımızda yer verilmiştir.

II. UYGULAMA KAPSAMINA GİREN KATILIMCILAR

Defter kayıtlarını yabancı para biriminden tutabilecek olanların Kanun’a göre öncelikli olarak katılımcı belgesi alarak katılımcı olmaları gerekmektedir. Kanun’a göre “Katılımcı”, katılımcı belgesi alarak ofis alanında faaliyet gösteren gerçek ve tüzel kişiler, bunların şubeleri ile temsilcilikleri, adi ortaklıkları, irtibat büroları, bölgesel yönetim merkezleri ve ulusal varlık fonları olarak tanımlanmaktadır. Ayrıca, Tebliğ’in 3. maddesinin 2. fıkrası uyarınca, bu katılımcıların defterlerini yabancı para biriminde tutabilme hakkına sahip olmaları için, faaliyetlerinin münhasıran Kanun’un 6. maddesinin birinci fıkrasında sayılan indirim ve istisnalara esas teşkil eden faaliyetler veya 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanununun 10.maddesinin birinci fıkrasının (i) bendi kapsamındaki kazanç indirimine esas teşkil eden faaliyetlerden oluşması şarttır (“Kapsanan Faaliyetler”).

Bu kapsamda katılımcı belgesi alarak İFM’de faaliyet gösteren ve faaliyetleri münhasıran finansal hizmet ihracatı olan finansal kuruluşlar ile katılımcı belgesi alarak İFM’de faaliyette bulunan ve yurt dışından satın aldıkları malları Türkiye’ye getirmeksizin yurt dışında satan veya yurt dışında gerçekleşen mal alım satımlarına aracılık eden kurumlar bu uygulamadan yararlanabilecektir.

III. UYGULAMANIN BAŞLANGIÇ TARİHİ

A. Faaliyetleri Münhasıran Kapsanan Faaliyetler’den Oluşan Katılımcılar

Tebliğ’in 3. maddesinin 2. fıkrası uyarınca, Faaliyetleri münhasıran Kapsanan Faaliyetler’den oluşan katılımcılardan dileyenlerin, 2025 hesap döneminden (kendilerine özel hesap dönemi tayin edilenlerde 2025 yılında başlayan hesap döneminden) itibaren defter kayıtlarını Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasınca (“TCMB”) günlük olarak kuru belirlenen herhangi bir yabancı para birimi ile yapabilmeleri mümkündür. Diğer taraftan, faaliyetleri münhasıran kapsama giren faaliyetlerden olmakla birlikte, Tebliğ’in yayımı tarihi olan 26/09/2024 tarihi itibarıyla katılımcı belgesini henüz almayan ancak, 31/12/2024 tarihine kadar katılımcı belgesi almak suretiyle bu yerde ilk defa işe başlayan katılımcılardan isteyenler, işe başladıkları tarihten itibaren defter kayıtlarını TCMB tarafından günlük olarak kuru belirlenen herhangi bir yabancı para birimi ile tutabileceklerdir. Dolayısıyla faaliyetleri münhasıran kapsama giren faaliyetlerden oluşan katılımcılardan dileyenler herhangi başvuru ve izine tabi olmadan defter kayıtlarını TCMB’nin günlük olarak kuru belirlediği herhangi bir yabancı para birimi ile tutabileceklerdir.

B. Faaliyetleri Münhasıran Kapsanan Faaliyetler’den Oluşmayan Katılımcılar

Tebliğ’in 3. maddesinin 3. fıkrası uyarınca, Kapsanan Faaliyetler’in yanında, bu bölgede veya bölge dışında başkaca faaliyetleri de bulunan katılımcılardan bölge içerisindeki şubelerine münhasır olmak üzere defter kayıtlarını yabancı para birimi ile tutmak isteyenler, gelir veya kurumlar vergisi yönünden bağlı bulundukları vergi daireleri aracılığıyla Gelir İdaresi Başkanlığına (“Başkanlık”) yazılı olarak başvuruda bulunacaklardır.

Bu kapsamda olup, bölgedeki faaliyetlerine ilişkin defter kayıtlarını yabancı para birimiyle tutmak isteyen katılımcıların başvuruda bulunabilmesi için, Tebliğ’in 3. maddesinin 4. fıkrası uyarınca;

i. Başvuru tarihi itibarıyla sermayesinin en az % 30’unun ikametgâhı, kanunî ve iş merkezi Türkiye’de bulunmayan kişilere ait olan işletmelere ait olması,

ii. Başvurunun yapıldığı tarihten önceki en yakın hesap dönemi sonunda, bölgedeki faaliyetlerden elde edilen gelirlerinin en az %30’unun Kapsanan Faaliyetler’den elde edilen gelirlerden olması şarttır.

İlk defa işe başlayan katılımcılar için (ii) bendinde belirtilen gelir şartı aranılmayacaktır.

Bu kapsamdaki katılımcıların yabancı para birimi ile defter tutma talebinin, defterlerin kullanılacağı hesap döneminin en geç iki ay öncesinden yapılması gerekmektedir. Bu kapsamda yapılan başvuru dilekçesinin ekinde;

i. Katılımcı belgesi örneğine ve defter kaydının tutulmak istenildiği yabancı para birimine,

ii. Ofis alanı içindeki ve dışındaki faaliyet konularına ilişkin bilgiler ile ortaklık yapısına ilişkin bilgilere,

iii. Ofis alanı içindeki ve dışındaki faaliyetlerin hacmini gösterir brüt satış hasılatına yönelik bilgilere,

iv. Kapsanan Faaliyetler’den elde edilen brüt satış hasılatının, bölge içerisindeki tüm faaliyetlerden elde edilen brüt satış hasılatına oranına,

yer verilecektir.

Bölgede ilk defa işe başlayacak katılımcıların ise bu fıkranın (i) ve (ii) bentlerinde yer alan bilgileri ibraz etmeleri yeterlidir.

Başvurular Başkanlık tarafından başvurunun yapıldığı hesap dönemi sonuna kadar sonuçlandırılacaktır. Başvurunun incelenmesi sonucunda durumu uygun görülen katılımcı belgesine sahip mükelleflerin defter kayıtlarını yabancı para birimi ile tutmalarına Bakanlık tarafından izin verilebilecektir.

IV. DEFTER KAYITLARININ TUTULMASINDA ESAS ALINACAK DÖVİZ KURLARI

Tebliğ’in 3. maddesinin 8. fıkrası uyarınca, defter kayıtlarını yabancı para birimiyle tutan katılımcılar, Türk lirasıyla yaptıkları işlemlerini, işlemin gerçekleştiği gündeki TCMB tarafından ilan edilen döviz alış kurlarını kullanmak suretiyle defterlerin tutulduğu yabancı para birimine çevireceklerdir. Defterlerin tutulduğu yabancı para birimi dışındaki başka yabancı para birimleriyle yapılan işlemlerde ise işlemin gerçekleştiği gündeki TCMB tarafından ilan edilen çapraz kurlar kullanılacaktır. Öte yandan ilana konu edilmiş çapraz kurun bulunmaması durumunda, yabancı para birimiyle yapılan söz konusu işlemler öncelikle TCMB tarafından ilan edilen döviz alış kurları dikkate alınarak Türk lirasına çevrilecek ve ardından aynı gün için TCMB tarafından ilan edilen döviz alış kurları dikkate alınarak defterlerin tutulduğu yabancı para birimi karşılığı tespit edilecektir.

Örnek 1: İFM’de faaliyet gösteren ve defter kayıtlarını ABD Doları cinsinden tutan katılımcı (A) A.Ş. adına 20/8/2026 tarihinde Euro cinsinden bir fatura düzenlenmiştir.

Buna göre (A) A.Ş. faturanın düzenlendiği tarihteki TCMB tarafından ilan edilen Euro/Dolar çapraz kurunu kullanmak suretiyle Euro cinsinden tanzim edilen söz konusu fatura tutarını ABD Dolarına çevirerek defter kayıtlarına alacaktır.

Örnek 2: Katılımcı belgesi alarak İFM’de faaliyet gösteren (B) A.Ş. defter kayıtlarını Euro cinsinden tutmaktadır. Söz konusu mükellef adına 9/9/2026 tarihinde Rumen Leyi para birimi cinsinden fatura düzenlenmiştir. Faturanın düzenlendiği tarih itibarıyla TCMB tarafından Rumen Leyi/Euro çapraz kuru belirlenmemektedir.

Buna göre (B) A.Ş. öncelikle fatura tarihi itibarıyla TCMB tarafından ilan edilen döviz alış kurunu kullanmak suretiyle Rumen Leyi cinsinden olan bu fatura tutarının Türk lirası karşılığını tespit edecek, tespit edilen Türk lirası karşılık daha sonra Euro cinsine çevrilerek deftere kaydedilecektir.

V. DEFTER KAYITLARINI YABANCI PARA BİRİMİYLE TUTAN KATILIMCILAR TARAFINDAN VERİLECEK BEYANNAMELER

Tebliğ’in 4. maddesi uyarınca, Defter kayıtlarını yabancı para birimiyle tutan katılımcılar, beyannamelerini ve beyanname eki bilanço ve gelir tablolarını, beyannamelerin verilmesi gereken ayın ilk gününün TCMB tarafından ilan edilen döviz alış kuru dikkate alınmak suretiyle Türk lirasına çevirecek ve bildirim ile beyanlarını Türk lirası üzerinden yapacaklardır. Geçici vergi dönemleri itibarıyla verilecek beyannamelerde ise geçici vergi beyannamesinin verilmesi gereken ayın birinci gününde ilan edilen kurlar dikkate alınacaktır. Beyannameye konu verginin ödenmesi, mahsubu ve iadesi işlemlerinde de Türk lirası esas alınacaktır.

Örnek 3: İFM’de faaliyet gösteren ve 2025 hesap döneminden itibaren defterlerini Rus rublesi para birimi cinsinden tutan katılımcı (D) A.Ş. 2025 hesap dönemine ilişkin kurumlar vergisi beyannamesini, 2026 yılının Nisan ayının birinci gününde TCMB tarafından ilan edilen Rus rublesi alış kurunu dikkate alarak Türk lirası cinsinden verecektir.

Beyannamenin verilmesi gereken ayın ilk gününde TCMB tarafından döviz kurunun belirlenmediği durumlarda, söz konusu günden önceki ilk iş gününde ilan edilen döviz alış kurları dikkate alınacaktır.

VI. DEFTER KAYITLARINI YABANCI PARA BİRİMİYLE TUTAN KATILIMCILARIN BİLDİRİM YÜKÜMLÜLÜĞÜ

Tebliğ’in 5. maddesi uyarınca, faaliyetleri münhasıran Kapsanan Faaliyetler’den oluştuğu için herhangi başvuru ve izine tabi olmadan defter kayıtlarını TCMB’nin günlük olarak kuru belirlediği herhangi bir yabancı para birimi ile tutabilecek katılımcılar, defter kayıtlarını yabancı para birimi ile tutmaya başlayacakları hesap döneminin ilk ayının sonuna kadar hangi yabancı para birimi ile kayıt yapacaklarını gelir veya kurumlar vergisi yönünden bağlı bulunduğu vergi dairesine bildireceklerdir.

Bu kapsamdaki katılımcılardan hesap dönemi içerisinde ilk defa işe başlayanlar defter kayıtlarını yabancı para birimi ile tutmaya başlayacakları tarihi izleyen ayın sonuna kadar hangi yabancı para birimi ile kayıt yapacaklarını gelir veya kurumlar vergisi yönünden bağlı bulunduğu vergi dairesine bildireceklerdir.

Bildirimleri süresinde yapmayanlar veya yanıltıcı bildirimde bulunanlar hakkında 213 sayılı Vergi Usul Kanununun ilgili ceza hükümleri tatbik olunacaktır.

Yaptıkları başvuru sonucu defter kayıtlarını yabancı para birimi ile tutmalarına Bakanlık tarafından izin verilen katılımcıların, bu kapsamda ayrıca herhangi bir bildirimde bulunmalarına gerek bulunmamaktadır.

VII. UYGULAMAYA İLİŞKİN DİĞER ESASLAR

i. Yabancı para birimiyle defter tutmaları uygun görülenlerin, defterlerini bilanço esasına göre tutmaları gerekmektedir.

ii. Defter kayıtlarını yabancı para birimi cinsinden tutan katılımcılar, işletmeye dâhil kıymetlerin değerlerini ve dönem sonu vergi matrahlarını (geçici vergi dönemleri dâhil) kayıt yapılan para birimine göre tespit edeceklerdir.

iii. Malın teslim edildiği veya hizmetin ifa edildiği tarih esas itibarıyla işlemin gerçekleştiği gün olarak dikkate alınacaktır. Ancak, mal teslimi veya hizmet ifasından önce faturanın düzenlenmesi durumunda, faturanın düzenlendiği tarih işlemin gerçekleştiği gün olarak kabul edilecektir.

iv. Yabancı para birimi cinsinden ilk kayıt yapılan hesap dönemi dahil üçüncü hesap döneminin sonuna kadar defter kayıtlarına esas alınan yabancı para biriminden başka bir yabancı para birimine dönülemeyecektir.

Örnek 4: İFM’de faaliyet gösteren katılımcı (C) A.Ş. 2026 hesap döneminden itibaren Euro cinsinden defter tutmaya başlamıştır. Buna göre, adı geçen mükellef 2028 hesap dönemi de dâhil olmak üzere üç hesap dönemi boyunca başka bir yabancı para birimi cinsinden defter tutamayacaktır. Ancak 2029 hesap döneminden itibaren ABD Doları başta olmak üzere TCMB tarafından günlük olarak kuru belirlenen diğer yabancı para birimleri cinsinden defter tutulabilecektir.

v. İFM’de faaliyette bulunup defter kayıtlarını yabancı para birimi ile tutan mükellefler, takip eden hesap döneminin başından itibaren defter kayıtlarını Türk lirası ile tutabileceklerdir. Ancak, bu suretle defter kayıtlarını takip eden hesap döneminden itibaren Türk lirası ile tutmaya başlayan mükelleflerin üç hesap dönemi boyunca defter kayıtlarını Türk lirası ile tutmaları şarttır.

vi. İFM’de faaliyette bulunup defter kayıtlarını yabancı para birimi ile tutan mükelleflerden katılımcı belgeleri dönem içerisinde iptal edilenler, takip eden hesap döneminin başından itibaren defter kayıtlarını Türk lirası ile tutacaklardır.

VIII. SONUÇ

İstanbul Finans Merkezi ekosisteminde yer almak ve ilgili mevzuat ile İFM’de sağlanan teşvikler ve diğer kolaylaştırıcı uygulamalar kapsamında, bölgede yer alan ve finansal hizmet ihracatı faaliyetinde bulunan finansal kuruluşlar ile transit ticaret ve transit ticarete aracılık faaliyetinde bulunan kurumlara tutmak zorunda oldukları defterler ile düzenleyecekleri belgelerin yabancı para birimiyle tutulabilmesi ve düzenlenebilmesine imkan tanınması bölgenin bir cazibe merkezi olması yönünde atılmış önemli bir adımdır.

Bu kapsamda atılacak benzer yeni proaktif adımlar, İFM’nin dünyada önemli bir finans ve ticaret merkezi olması ve Türkiye’nin küresel yatırım pastasından daha büyük pay alması vizyonuna önemli katkılar sağlayacaktır.

References

---

1. 22/06/2022 Tarihli ve 31880 Sayılı Resmî Gazetede Yayınlanmıştır. ↩︎
2. 26/09/2024 Tarihli ve 32674 Sayılı Resmî Gazetede Yayınlanmıştır. ↩︎